NGN News
Latest Marathi News

पर्यटनातून गाव तिथे उद्योजक ( दिन विशेष/शिवाजी मानकर )

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

क्रांतिकारक, समाजसुधारक आणि देशाला दिशा दाखवणार्‍या विचारवंतांचा ‘महाराष्ट्र’ आहे, महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत ग्रामीण संस्कृतीचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे आज जागतिक पर्यटन दिनी महाराष्ट्रातील पर्यटन समजून घेतांना जगातील पर्यटनाचा आढावा घेतला पाहिजे. पर्यटन म्हणजे केवळ प्रवास नाही; पर्यटन म्हणजे नवीन जगाचा शोध, संस्कृतींची ओळख, अनुभवांची देवाणघेवाण आणि स्वतःच्या क्षितिजांचा विस्तार. जागतिक पर्यटन दिनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्राच्या पर्यटन वैभवापासून जगातील आकर्षक शहरांपर्यंतची ही एक सफर आहे.

महाराष्ट्राला निसर्ग, इतिहास, अध्यात्म, संस्कृती आणि आधुनिकतेचा अनोखा वारसा लाभला आहे. एका बाजूला सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, समुद्रकिनारे, किल्ले, लेणी आणि अभयारण्ये आहेत; तर दुसऱ्या बाजूला मुंबई, पुणे, नाशिक, नागपूर, छत्रपती संभाजीनगर यांसारखी आधुनिक शहरे आहेत. त्यामुळे महाराष्ट्र हे पर्यटनाच्या अनेक प्रकारांचे एक समृद्ध केंद्र आहे

मुंबईची ओळख देशाची आर्थिक राजधानी म्हणून असली, तरी गेटवे ऑफ इंडिया, मरीन ड्राइव्ह, एलिफंटा लेणी, चित्रपटसृष्टी आणि समुद्रकिनारा यामुळे ती देश-विदेशातील पर्यटकांना आकर्षित करते. पुणे शहर इतिहास, शिक्षण, संस्कृती आणि आधुनिक उद्योजकतेचे सुंदर मिश्रण आहे.

नाशिक हे धार्मिक पर्यटनाबरोबरच द्राक्ष, वाईन, निसर्ग आणि सांस्कृतिक पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. गोदावरीचा तीर, त्र्यंबकेश्वर, पंचवटी, सप्तशृंगी आणि आगामी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर नाशिकला जागतिक पर्यटनाच्या नकाशावर अधिक ठळक स्थान मिळवण्याची मोठी संधी आहे.

छत्रपती संभाजीनगरजवळील अजिंठा-वेरूळ लेणी ही भारतीय कला, स्थापत्य आणि इतिहासाचा जागतिक वारसा आहेत. कोकणातील समुद्रकिनारे, सिंधुदुर्ग, मालवण, गणपतीपुळे, अलिबाग आणि तारकर्ली यांसारखी ठिकाणे समुद्र पर्यटनाला नवी दिशा देऊ शकतात. महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा-खंडाळा यांसारखी थंड हवेची ठिकाणे निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतात.

पण प्रश्न असा आहे की, आपण महाराष्ट्र पाहिल्यानंतर जगाकडे कसे पाहणार?जगातील अनेक शहरांनी पर्यटनाला केवळ प्रवास न ठेवता शहराच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि ओळखीचा भाग बनवले आहे. दुबईने वाळवंटाला आधुनिक पर्यटनाचे जागतिक केंद्र बनवले. सिंगापूरने नियोजन, स्वच्छता आणि आकर्षक शहरी अनुभवाच्या माध्यमातून जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित केले. पॅरिसने कला, वास्तुकला, इतिहास आणि जीवनशैली यांची सांगड घातली. लंडनने इतिहास आणि आधुनिकतेचे सहअस्तित्व जपले. न्यूयॉर्कने विविध संस्कृतींच्या संगमातून स्वतःची जागतिक ओळख निर्माण केली.

टोकियोमध्ये परंपरा आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान एकत्र दिसते. रोममध्ये इतिहास प्रत्येक रस्त्यावर भेटतो. इस्तंबूलमध्ये दोन खंडांच्या संस्कृतींचा संगम अनुभवता येतो. सिडनी समुद्र, आधुनिक शहररचना आणि जीवनशैलीसाठी ओळखले जाते. बँकॉक, क्योटो, स्वित्झर्लंडमधील शहरं आणि युरोपातील विविध पर्यटनकेंद्रे आपापल्या वैशिष्ट्यांमुळे जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतात.या सर्व शहरांकडून महाराष्ट्राला एक महत्त्वाचा धडा घेता येतो.

पर्यटनस्थळ असणे पुरेसे नाही; त्या ठिकाणाचा अनुभव जगापर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे. यासाठी पर्यटन आणि स्थानिक उद्योजकता यांची सांगड घालणे गरजेचे आहे. एखाद्या गावात सुंदर निसर्ग असेल तर तेथे होम स्टे, स्थानिक खाद्यपदार्थ, हस्तकला, कृषी पर्यटन, साहसी पर्यटन, स्थानिक मार्गदर्शक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांचा विकास होऊ शकतो.कृषी पर्यटन ही आता मोठी चळवळ झाली आहे, महाराष्ट्र चेंबर ऑफ कॉमर्सचे अध्यक्ष मा.श्री.रविन्द्र माणगावे यांच्या संकल्पनेतून संपूर्ण महाराष्ट्रात “गाव तेथे उद्योजक” ही लोकचळवळ झाली आहे, त्यामुळे
“गाव तिथे पर्यटन आणि गाव तिथे उद्योजक” ही संकल्पना महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देऊ शकते.

आजचा पर्यटक केवळ प्रसिद्ध स्थळ पाहण्यासाठी प्रवास करत नाही. तो अनुभव शोधतो. स्थानिक भोजन, स्थानिक कला, स्थानिक लोकजीवन, निसर्ग, अध्यात्म, इतिहास आणि संस्कृती यांचा अनुभव घेण्याची त्याची इच्छा असते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्हा पर्यटनाच्या दृष्टीने स्वतंत्र ओळख निर्माण करू शकतो.

पर्यटनाच्या माध्यमातून रोजगार निर्माण होऊ शकतो, महिलांना आणि युवकांना उद्योजकतेच्या संधी मिळू शकतात, स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ मिळू शकते आणि गावांची अर्थव्यवस्था मजबूत होऊ शकते. पर्यटनस्थळांची संकल्पना, नियोजन, ब्रँडिंग, व्यवस्थापन, प्रचार-प्रसार, पर्यटक अनुभव, स्थानिक उद्योजकता आणि विविध भागधारकांमध्ये समन्वय साधून पर्यटनाला व्यावसायिक दिशा देणे ही काळाची गरज आहे.

महाराष्ट्राकडे पर्यटनाची साधने आहेत; आता गरज आहे ती दृष्टी, नियोजन आणि प्रभावी व्यवस्थापनाची. जग फिरताना आपण पॅरिस, दुबई, सिंगापूर, लंडन किंवा टोकियो पाहतो; पण त्याच वेळी आपल्या महाराष्ट्रातील सह्याद्री, कोकण, गोदावरी, किल्ले, लेणी, मंदिरे आणि गावांचीही नव्या नजरेने ओळख करून घेतली पाहिजे. कारण जग पाहणे म्हणजे केवळ जगाची सफर नव्हे; तर आपल्या मातीची किंमत नव्याने जाणून घेणेही होय.

या जागतिक पर्यटन दिनी एक संकल्प करूया.

“महाराष्ट्र पाहूया, महाराष्ट्र दाखवूया आणि महाराष्ट्रातून दुनियेची सैर घडवूया!”

पर्यटनाच्या माध्यमातून महाराष्ट्राला केवळ भारताच्या नव्हे, तर जागतिक पर्यटनाच्या नकाशावर अधिक सक्षमपणे प्रस्थापित करण्याची हीच योग्य वेळ आहे.

-शिवाजी मानकर
माजी संचालक
माहिती व जनसंपर्क, महासंचालनालय,
मंत्रालय, मुंबई

Comments are closed.