प्लेग्रुपपासून इयत्ता पहिलीपर्यंत : पालकांनी नेमके काय जाणून घ्यावे?

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

मुलाचे शिक्षण नेमके कधी सुरू होते?

वयाच्या तीनव्या वर्षी, जेव्हा मूल प्रीस्कूलमध्ये प्रवेश करते तेव्हा? सहाव्या वर्षी, जेव्हा औपचारिक शालेय शिक्षण सुरू होते तेव्हा? की त्याही खूप आधी—जेव्हा बाळ पहिल्यांदा आई-वडिलांच्या डोळ्यांत पाहते, त्यांचा आवाज ऐकते, आजूबाजूचे जग निरखते आणि आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न करू लागते तेव्हा?

एक शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून माझा ठाम विश्वास आहे की, मुलाच्या शिक्षणातील पहिले आणि सर्वांत महत्त्वाचे वर्ष हे मूल शाळेत जाण्यापूर्वीच सुरू झालेले असते.

आज अनेक पालक आपल्या मुलांना प्रीस्कूलमध्ये न पाठवता थेट इयत्ता पहिलीत प्रवेश देण्याचा पर्याय निवडत आहेत. यामागची कारणे वेगवेगळी असू शकतात—कौटुंबिक परिस्थिती, सोय, आर्थिक बाबी किंवा प्रीस्कूलची गरज नाही, असा साधा समज.

म्हणून स्वाभाविकपणे प्रश्न निर्माण होतो : प्रीस्कूल खरोखर आवश्यक आहे का? की मूल थेट इयत्ता पहिलीपासून सुरुवात करू शकते?

याचे उत्तर शोधण्यासाठी बालशिक्षणाच्या प्रत्येक टप्प्याचा नेमका उद्देश काय आहे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

प्लेग्रुप, नर्सरी, LKG आणि UKG—केवळ वर्ग नाहीत

हे टप्पे केवळ इयत्ता पहिलीपूर्वीची वेगवेगळी नावे नाहीत. प्रत्येक टप्प्यामागे मुलाच्या विकासाचा एक विशिष्ट उद्देश आहे.

प्लेग्रुप हा घराच्या पलीकडील जगाशी मुलाचा पहिला सौम्य परिचय असतो. मूल इतरांशी संवाद साधायला, वाटून घ्यायला, सहभागी व्हायला, बोलायला आणि एका साध्या दिनक्रमाशी जुळवून घ्यायला शिकते. हा टप्पा शैक्षणिक अभ्यासापेक्षा शोध आणि अनुभवाचा असतो.

नर्सरीमध्ये भाषा, हालचाल, संगीत, गोष्टी, संवेदनात्मक अनुभव, सामाजिक संवाद आणि स्वावलंबन यांचा विकास होतो. मुलाचा शब्दसंग्रह, समन्वय, कुतूहल आणि आत्मविश्वास हळूहळू वाढतो.

LKGमध्ये खेळातून शिकण्याची पद्धत कायम ठेवत अधिक शिस्तबद्ध आणि संरचित शिक्षणाची ओळख होते. मुलांमध्ये ऐकण्याची क्षमता, सूक्ष्म हालचालींचा समन्वय, प्राथमिक गणितीय विचार, वाचन-लेखनपूर्व कौशल्ये, निरीक्षणशक्ती आणि सूचना समजून त्यानुसार कृती करण्याची क्षमता विकसित होते.

UKGमध्ये या पायाभूत कौशल्यांना आणखी बळकटी दिली जाते. मुलांमध्ये अधिक स्वावलंबन, एकाग्रता, संवादकौशल्य, सामाजिक आत्मविश्वास तसेच प्राथमिक वाचन-लेखन आणि संख्याज्ञानाची कौशल्ये विकसित होतात.

त्यानंतर येते इयत्ता पहिली, जिथे शिक्षण अधिक संरचित होते आणि शैक्षणिक अपेक्षाही स्वाभाविकपणे वाढतात.

म्हणूनच या सुरुवातीच्या वर्षांकडे “केवळ प्रीस्कूल” म्हणून कधीही पाहू नये.

ही ती वर्षे आहेत, ज्यामध्ये मूल शिकायचे कसे, हे शिकत असते.

पालकांनी थेट इयत्ता पहिलीत प्रवेश देण्याचा निर्णय घेतला तर?

मुलाने प्रीस्कूलमध्ये प्रवेश घेतलेला नसला तरी थेट इयत्ता पहिलीत प्रवेश घेण्यात स्वाभाविकपणे काही चुकीचे नाही, परंतु मूल विकासाच्या दृष्टीने त्यासाठी तयार असणे आणि संबंधित शाळेच्या प्रवेशाच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

परंतु एक तत्त्व अत्यंत महत्त्वाचे आहे :

प्रीस्कूल टाळणे म्हणजे बालशिक्षण टाळणे कधीही नसावे.

मूल घरीच राहिले असेल, तर त्याला अर्थपूर्ण विकासात्मक अनुभव देण्याची जबाबदारी पालकांची अधिक वाढते.

मूल सहजपणे संवाद साधू शकते का?

मूल ऐकून सोप्या सूचना पाळू शकते का?

मूल इतर मुलांशी संवाद साधू शकते का?

मूल स्वतःची प्राथमिक कामे स्वतः करू शकते का?

मूल एखाद्या छोट्या कृतीवर काही काळ लक्ष केंद्रित करू शकते का?

मूल पेन्सिल योग्य पद्धतीने पकडून वापरू शकते का?

मुलाला गोष्टी, कविता, अंक, आकार, रंग, नमुने आणि आजूबाजूच्या जगाचा परिचय आहे का?

आणि सर्वांत महत्त्वाचे :

नवीन वातावरणात प्रवेश करण्यासाठी मूल भावनिकदृष्ट्या सुरक्षित, जिज्ञासू आणि आत्मविश्वासपूर्ण आहे का?

मूल अक्षरे आणि अंकांची किती पाने लिहू शकते, या प्रश्नापेक्षा हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे आहेत.

शाळेसाठीची तयारी म्हणजे केवळ शैक्षणिक तयारी नाही

हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

एखादे मूल काही शब्द वाचू शकते म्हणून ते शाळेसाठी तयार आहेच असे नाही.

एखादे मूल अंक म्हणू शकते, पण तरीही संवाद साधताना त्याला अडचण येऊ शकते.

एखादे मूल सुंदर लिहू शकते, पण बोलण्याचा आत्मविश्वास त्याच्यात नसेल.

शाळेसाठीची तयारी म्हणजे संपूर्ण मुलाची तयारी.

यामध्ये भाषा, शारीरिक विकास, भावनिक परिपक्वता, सामाजिक कौशल्ये, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता, स्वावलंबन, जिज्ञासा आणि समूहामध्ये वावरण्याची क्षमता यांचा समावेश होतो.

पालक हेच मुलाचे पहिले शिक्षक

मूल प्रीस्कूलमध्ये जात नसेल, तर घराचे महत्त्व आणखी वाढते.

पालकांनी आपल्या घराचे वर्गखोलीत रूपांतर करण्याची गरज नाही. त्याऐवजी दैनंदिन जीवनातील प्रत्येक अनुभवाला शिकण्याची संधी बनवण्याची गरज आहे.

मुलांना गोष्टी सांगा आणि त्यांना त्या स्वतः सांगायला प्रवृत्त करा. जेवताना मुलांशी बोला. वस्तूंची वर्गवारी करू द्या, वस्तू मोजू द्या, रंग आणि आकार ओळखू द्या, झाडांचे निरीक्षण करू द्या, टेबल मांडण्यास मदत करू द्या, चित्र काढू द्या, रंग भरू द्या, वस्तूंची रचना करू द्या, कोडी सोडवू द्या आणि बाहेर खेळू द्या.

प्रश्न विचारू द्या. कुतूहलाला प्रोत्साहन द्या. मुलांना छोट्या-छोट्या निवडी स्वतः करू द्या. दैनंदिन अनुभवातून संयम, जबाबदारी, शिष्टाचार आणि स्वावलंबन शिकवा.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, मुलाशी बोला—केवळ मुलाला उद्देशून बोलू नका.

खरा संवाद वर्कशीट्स किंवा स्क्रीनने कधीही बदलता येत नाही.

मग, प्रीस्कूल अनिवार्य आहे का?

पालकांनी अनिवार्यता आणि विकासात्मक लाभ यामध्ये फरक समजून घेतला पाहिजे.

प्रीस्कूल हा एक मौल्यवान मार्ग आहे; परंतु मुलामध्ये पायाभूत कौशल्ये विकसित होण्यासाठी तो एकमेव मार्ग नाही. प्रेमळ आणि पोषक घरातील वातावरण मुलाला समृद्ध प्रारंभिक शिक्षणाचे अनुभव देऊ शकते, तर चांगले प्रीस्कूल संरचित खेळ, सामाजिक संवाद, दिनक्रम, स्वावलंबन आणि समवयस्क मुलांसोबत शिकण्याच्या संधी उपलब्ध करून देते.

महत्त्वाचे हे नाही की मूल केवळ कुठे शिकते, तर ते काय अनुभवते आणि त्याला किती अर्थपूर्ण पद्धतीने आधार दिला जातो.

इयत्ता पहिलीत थेट प्रवेशाचा विचार करताना पालकांनी संबंधित शाळेचे वयोमर्यादा निकष आणि प्रवेशाच्या अटीही तपासल्या पाहिजेत.

पालकांनी स्वतःला खरा प्रश्न कोणता विचारायला हवा?

“माझ्या मुलाने प्रीस्कूलमध्ये जावे का?” असा प्रश्न विचारण्याऐवजी कदाचित आपण विचारायला हवे :

“इयत्ता पहिलीत प्रवेश घेण्यापूर्वी माझ्या मुलाने काय अनुभवले आहे?”

मुलाला शोध घेण्यासाठी प्रोत्साहन दिले गेले आहे का?

मुलाला प्रश्न विचारण्याची संधी दिली गेली आहे का?

मुलाने संवाद साधायला शिकले आहे का?

मुलाने वाटून घेणे, सहकार्य आणि स्वावलंबन यांचा अनुभव घेतला आहे का?

मुलाने छोट्या अपयशांना सामोरे जाऊन पुन्हा प्रयत्न करायला शिकले आहे का?

मुलाच्या कुतूहलाला प्रोत्साहन दिले गेले आहे का—की ते सतत दडपले गेले आहे?

कारण प्रारंभिक शिक्षणाचा उद्देश असा मुलगा तयार करणे नाही, ज्याला सर्वांत जास्त माहिती आहे. तर असा मुलगा घडवणे आहे, ज्याला आणखी जाणून घेण्याची इच्छा आहे.

इयत्ता पहिली ही मुलाच्या शिक्षणाची सुरुवात नाही. ती केवळ अधिक संरचित शालेय शिक्षणाची सुरुवात आहे.

खरे शिक्षण त्याआधीच सुरू झालेले असते—घरात, संवादातून, नात्यांमधून, खेळातून, निरीक्षणातून, अनुभवातून आणि मुलाने केलेल्या प्रत्येक छोट्या शोधातून.

म्हणून मुलाला किती लवकर वाचता, लिहिता किंवा पाठ करता येते, यावरून त्याचे बालपण मोजणे थांबवूया.

त्याऐवजी त्याचे मोजमाप अधिक अर्थपूर्ण गोष्टींनी करूया :

मूल प्रश्न विचारू शकते का?

मूल एखादी कल्पना व्यक्त करू शकते का?

मूल एखादी छोटी समस्या सोडवू शकते का?

मूल इतरांसोबत वाटून घेऊ, ऐकू आणि संवाद साधू शकते का?

चूक झाल्यानंतर मूल पुन्हा प्रयत्न करू शकते का?

मूल कुतूहलाने जगाकडे पाहू शकते का?

कारण शेवटी, आपण मुलांना केवळ इयत्ता पहिलीसाठी तयार करत नाही आहोत. आपण त्यांना आयुष्यभर शिकण्यासाठी तयार करत आहोत.

प्रीस्कूल हा एक मार्ग असू शकतो. इयत्ता पहिली हा एक टप्पा असू शकतो.
परंतु शिक्षणाचा पाया या दोन्हींपूर्वीच घातला जातो.

मुलाची शाळा कुठून सुरू होते, हा प्रश्न नाही.
शाळा सुरू होण्यापूर्वी आपण मुलाला काय दिले आहे, हा खरा प्रश्न आहे.

Lead Educational Consultant
Durga Deepak
9011009794