दिवाळी सुट्टीतील गृहपाठ की खरे शिक्षण ? ( विशेष/ दुर्गा दीपक )

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

दिवाळी जवळ येताच मुलांना शाळेच्या दिनक्रमातून मिळणाऱ्या सुट्टीचे वेध लागतात. त्याच वेळी पालकांसमोर सुट्टीतील गृहपाठाचे परिचित ओझे उभे राहते. कार्यपत्रिका, प्रकल्प आणि लेखी सराव यांमध्ये सण, आनंद आणि कुटुंबासोबत घालवायचे दिवस नकळत व्यापले जातात. मग एक प्रश्न पडतो : दिवाळीची सुट्टी हाच मुलांसाठी सर्वात अर्थपूर्ण गृहपाठ होऊ शकत नाही का?

शाळेची भूमिका महत्त्वाची आहे. मर्यादित शालेय वेळेत शिक्षकांना शैक्षणिक विषय, खेळ, शिस्त, वाचन, लेखन आणि इतर अनेक गोष्टींचा समतोल साधावा लागतो. ते मुलांमध्ये ज्ञान, कौशल्ये, चांगल्या सवयी आणि एकत्र काम करण्याच्या संधी निर्माण करतात. मात्र, मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वातील प्रत्येक मूल्य घडवण्याची संपूर्ण अपेक्षा शाळेकडून करता येणार नाही. शिक्षण ही सामायिक जबाबदारी आहे आणि मुलांचे शिकणे शाळेच्या वर्गात प्रवेश करण्याच्या खूप आधीपासून सुरू झालेले असते.

कुटुंब हे मुलाचे पहिले शिकण्याचे वातावरण असते. बालपणी मुले आपल्या आजूबाजूच्या माणसांचे निरीक्षण करून भाषा, वर्तन, काळजी आणि इतरांशी वागण्याच्या पद्धती आत्मसात करतात. वय वाढत असतानाही कुटुंबाचे मार्गदर्शन महत्त्वाचे राहते. विशेषतः किशोरवयात, जेव्हा मुलांची ओळख, भावना आणि स्वावलंबन विकसित होत असते, तेव्हा कुटुंबाचा आधार अधिक महत्त्वाचा ठरतो. या प्रत्येक टप्प्यावर शाळा मुलांना योग्य दिशा आणि साथ देते. मात्र, कुटुंब आणि शाळा यांनी एकमेकांना पूरक ठरले पाहिजे; श्रेय किंवा दोष यासाठी स्पर्धा करू नये.

दिवाळी हा या सहकार्याचा एक सुंदर अवसर आहे. नवीन कपडे, मिठाई आणि सजावटीपलीकडे जाऊन मुलांना दिवाळी साजरी करण्यामागील कारणे समजावून घेता येतील. सणामागील कथा, प्रकाशाचे महत्त्व, चांगुलपणाचा वाईटावर विजय आणि नव्या सुरुवातीची आशा यांची ओळख करून देता येईल. आजी-आजोबांशी बोलून पूर्वीच्या दिवाळीच्या आठवणी आणि बदललेल्या परंपरा जाणून घेता येतील. अशा संवादातून संवादकौशल्य, आदर आणि आपलेपणाची भावना विकसित होते.

घर हे एक जिवंत शिक्षणकेंद्र बनू शकते. मुलांना सणासाठी एखादा पदार्थ किंवा सोपी पाककृती तयार करण्यात सहभागी करा. कृती वाचणे, साहित्याचे प्रमाण मोजणे, त्यांचे प्रमाण समजून घेणे तसेच तयारी आणि स्वच्छतेत सुरक्षितपणे मदत करणे, यातून अनेक गोष्टी शिकता येतात. स्वयंपाक हे केवळ मुलींचे काम नाही; मुलगा असो वा मुलगी, दोघांनीही ही जीवनकौशल्ये शिकली पाहिजेत. खरेदीची यादी आणि बजेट तयार केल्याने गणिताचा दैनंदिन जीवनाशी संबंध जोडला जातो. सजावटीच्या वस्तूंचा पुनर्वापर आणि कचऱ्याचे वर्गीकरण पर्यावरणाप्रती जबाबदारीची जाणीव निर्माण करते.

मुलांना कौटुंबिक जीवनातही सहभागी करून घ्या. लहान भावंडांना मदत करणे, आजी-आजोबांना आधार देणे, जेवणाचे ताट वाढणे, घरातील कामे वाटून घेणे आणि पाहुण्यांची काळजी घेणे अशा छोट्या कृतींमधून संघभावना, दुसऱ्यांचा विचार आणि प्रत्येकाच्या योगदानाचे महत्त्व शिकता येते. इतरांचे ऐकणे, नम्रपणे बोलणे आणि प्रत्येकाच्या कामाचा आदर करणे यातून खरा आदर व्यक्त होतो. मदत करणे, वाटून घेणे आणि काळजी घेणे या जबाबदाऱ्या आहेत, चांगल्या वागणुकीसाठी मिळणारे बक्षीस नाही, हे मुलांना समजते.

नोकरी करणाऱ्या पालकांसाठी दिवाळीची सुट्टी कुटुंबासोबत गुणवत्तापूर्ण वेळ घालवण्याची एक संधी असते. यासाठी महागड्या सहली किंवा विशेष नियोजनाची गरज नाही. एकत्र स्वयंपाक करणे, घरातील जुन्या आठवणी सांगणे, नातेवाइकांना भेटणे, एकत्र बैठा खेळ खेळणे किंवा मोबाईल आणि स्क्रीनपासून दूर राहून मनमोकळ्या गप्पा मारणे यातून सुंदर आठवणी निर्माण होतात. एकत्र येणे, कृतज्ञता, उदारता आणि इतरांचा विचार करणे यातून सण साजरा करण्यामागील खरा अर्थ मुलांना अनुभवू द्या. त्याचबरोबर विश्रांती, खेळ, आवडीचे वाचन आणि काहीही न करता निवांत बसण्यासाठीही वेळ राखून ठेवा. सुट्टीचे रूपांतर पुन्हा एका वेळापत्रकात होता कामा नये.

मुलांनी या अनुभवांची जबाबदारी स्वतः घ्यायला शिकले पाहिजे. निरीक्षण करणे, प्रश्न विचारणे, स्वतः प्रयत्न करणे, चुका करणे आणि त्यातून काय शिकलो याचा विचार करणे यासाठी त्यांना प्रोत्साहन द्या. पालकांनी मार्गदर्शन करावे; मात्र मुलांच्या जागी काम पूर्ण करू नये. शाळांनीही भरपूर अनिवार्य कार्यपत्रिकांऐवजी काही निवडक, मुक्त स्वरूपातील उपक्रम द्यावेत.

शाळा पुन्हा सुरू झाल्यावर शिक्षक मुलांसाठी संवादाचे एक विशेष सत्र घेऊ शकतात. त्यात प्रत्येक मुलाला सुट्टीतील एखादा अनुभव, शोध किंवा केलेले योगदान सांगण्याची संधी मिळेल. शिक्षकांनी मुलांमधील सहकार्य, पुढाकार, आदर आणि जबाबदारी यांचे निरीक्षण करावे. मुलांना लेबल लावण्यासाठी किंवा त्यांची तुलना करण्यासाठी नव्हे, तर त्यांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी. अशा निरीक्षणांमधून वर्ग एक संघ म्हणून अधिक मजबूत होऊ शकतो. जेव्हा वर्गातील मुले अभ्यासात अडचण येणाऱ्या मित्रांना मदत करतात, एकमेकांच्या प्रगतीचा आनंद साजरा करतात आणि प्रश्न विचारण्यास तसेच चुका करण्यास सुरक्षित वातावरण देतात, तेव्हा वर्ग शिकण्यासाठी अधिक विश्वासार्ह जागा बनतो. शैक्षणिक मदत आणि भावनिक सुरक्षितता एकत्र विकसित होऊ शकतात.

सुट्टीनंतर मुलांनी वहीत किती गृहपाठ पूर्ण केला, यापेक्षा ते शाळेत आणि दैनंदिन जीवनात कोणते अनुभव, मूल्ये आणि शिकवण घेऊन परततात, हीच सुट्टीतील गृहपाठाची खरी कसोटी आहे.

शिक्षण म्हणजे केवळ मुलाला काय माहीत आहे एवढेच नाही. तर मूल कसा विचार करते, कसे वागते, इतरांचा किती आदर करते आणि आपल्या सभोवतालच्या जगासाठी काय योगदान देते, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. या दिवाळीत गृहपाठाला वहीच्या पलीकडे जाऊ द्या. स्वतः उत्तर शोधून काढण्यातून मिळणारे समाधान हे पाठ्यपुस्तकातील दहा उत्तरे नुसती उतरवण्यापेक्षा कितीतरी अधिक मोलाचे आहे.

दुर्गा दीपक
शैक्षणिक सल्लागार
एज्युब्रिज कन्सल्टिंग