नाशिकच्या आदिवासी जलमॉडेलची वैश्विक स्तरावर पताका

• सिंगापूर इंटरनॅशनल वॉटर वीक २०२६ मध्ये सादरीकरण

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

नाशिक : महाराष्ट्रातील दुर्गम आदिवासी भागांमध्ये विकसित करण्यात आलेल्या कमी खर्चिक आणि लोकसहभागावर आधारित शाश्वत जलव्यवस्थापन मॉडेलची प्रतिष्ठित सिंगापूर इंटरनॅशनल वॉटर वीक (SIWW) २०२६ मध्ये जागतिक जलतज्ज्ञ, धोरणकर्ते आणि पाणी विकास क्षेत्रातील प्रतिनिधींसमोर यशस्वीपणे मांडणी करण्यात आली. नाशिकस्थित सोशल नेटवर्किंग फोरम (SNF) चे संस्थापक प्रमोद गायकवाड यांना SIWW 2026 अंतर्गत आयोजित आंतरराष्ट्रीय जल परिषदेत वक्ता म्हणून निमंत्रित करण्यात आले होते. त्यांनी “Water as a Catalyst: A Nexus-Based Model for Empowerment of Tribal Communities in Rural India” या विषयावर सादरीकरण करताना, शाश्वत पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता ही ग्रामीण व आदिवासी भागांतील सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक आणि पर्यावरणीय परिवर्तनासाठी कशी महत्त्वाची आहे, हे स्पष्ट केले.

हे सत्र Stakeholder Engagement या विषयाअंतर्गत आयोजित करण्यात आले होते. भारतातील प्रमोद गायकवाड यांच्यासह लुसी थॉमस (युनायटेड किंगडम), प्रिसिला टो (अमेरिका), कॅथरीन हीटन (ऑस्ट्रेलिया) आणि लुसिया गुस्मारोली (स्पेन) या आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांनीही आपल्या देशासंबधीत प्रेझेंटेशन्स सादर केली.

यातील बहुतांश सादरीकरणांमध्ये विकसित देशांतील शहरी जलव्यवस्थापन आणि हितधारक सहभागावर भर देण्यात आला होता. मात्र गायकवाड यांनी भारतातील दुर्गम आदिवासी भागांतील भीषण पाणीटंचाईची वास्तव परिस्थिती मांडत, लोकसहभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, तांत्रिक कौशल्य आणि शाश्वत नियोजन यांच्या साहाय्याने दीर्घकालीन उपाय कसे उभारता येतात, हे प्रभावीपणे सादर केले.

२०१० मध्ये स्थापन झालेल्या एसएनएफने २०१४ मध्ये महाराष्ट्रातील पाणीटंचाईग्रस्त आदिवासी भागांमध्ये सखोल क्षेत्रीय अभ्यासानंतर नेक्सस-आधारित जलमॉडेल विकसित केले. या मॉडेलमध्ये वैज्ञानिक पद्धतीने जलस्रोत शोध, विद्यमान पायाभूत सुविधांचे पुनरुज्जीवन, लोकसहभाग, स्थानिक मालकीभाव आणि ग्रामपंचायत-आधारित देखभाल यांचा समावेश असून, अत्यल्प खर्चात शाश्वत पिण्याच्या पाण्याच्या योजना उभारल्या जातात.
आपल्या सादरीकरणात गायकवाड यांनी सांगितले की, एसएनएफने आजपर्यंत ३६ दुर्गम आदिवासी गावांना वर्षभर पाणी-सुरक्षित बनविण्यात यश मिळवले आहे. या योजनांचा थेट लाभ ७०,००० हून अधिक नागरिकांना झाला असून, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रातील व्यापक उपक्रमांमुळे २ लाखांहून अधिक लोकांच्या जीवनावर सकारात्मक परिणाम झाला आहे.

सादरीकरणातील एका महत्त्वाच्या अभ्यासप्रकरणात, सुमारे २५ लाख रुपये खर्च करूनही अपयशी ठरलेल्या सरकारी पाणीपुरवठा योजनेचे पुनरुज्जीवन एसएनएफने आपल्या नेक्सस-आधारित पद्धतीने केवळ ५ लाख रुपयांत केले. दशकाहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही ही योजना आजही स्थानिक नागरिकांना नियमित आणि विश्वासार्ह पिण्याचे पाणी पुरवत आहे.

पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेचा परिणाम केवळ जलपुरवठ्यापुरता मर्यादित राहत नाही, हेही या सादरीकरणातून अधोरेखित करण्यात आले. एसएनएफच्या क्षेत्रीय अभ्यासानुसार, जलसुरक्षित झालेल्या गावांमध्ये शालेय उपस्थिती, सार्वजनिक आरोग्य, रोजगारनिर्मिती, पर्यावरण संवर्धन आणि सामाजिक कल्याण या सर्व क्षेत्रांत लक्षणीय सुधारणा झाल्याचे आढळून आले आहे.

उपस्थित देशांतील अनेक प्रतिनिधींनी या मॉडेलबद्दल विशेष रस दाखवला. विशेषतः दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती आणि मर्यादित संसाधने असलेल्या भागांमध्ये हे मॉडेल प्रभावीपणे राबविता येऊ शकते, याबद्दल त्यांनी उत्सुकता व्यक्त केली. सत्रानंतर अनेक प्रतिनिधींनी गायकवाड यांच्याशी संवाद साधून या मॉडेलची सविस्तर माहिती घेतली आणि आपल्या देशांमध्ये अशा उपक्रमांची अंमलबजावणी करण्याबाबत चर्चा केली.

हे निमंत्रण एसएनएफच्या कार्याला मिळालेली एक महत्त्वपूर्ण आंतरराष्ट्रीय दखल असून, संस्थेचे आदिवासी जलशाश्वतता मॉडेल प्रथमच जागतिक स्तरावरील जलधोरणकर्ते, संशोधक, जलपुरवठा संस्था, विकास क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि शाश्वतता क्षेत्रातील व्यावसायिकांसमोर सादर करण्यात आले.

“या संधीमुळे भारतातील शेकडो आदिवासी गावांना भेडसावणाऱ्या पाणी समस्येवर कायमस्वरूपी उपाय शोधण्याच्या प्रयत्नांना निश्चितच बळ मिळेल, अशी मला आशा आहे.”
— प्रमोद गायकवाड, संस्थापक, सोशल नेटवर्किंग फोरम (SNF), नाशिक

या सादरीकरणाने एसएनएफच्या मॉडेलचा मूलभूत संदेश पुन्हा अधोरेखित केला — “पाणी हे केवळ एक नैसर्गिक साधन नसून मानवी विकास, सन्मान आणि सक्षमीकरणाचे प्रभावी माध्यम आहे.” यातील बहुतांश सादरीकरणांमध्ये विकसित देशांतील शहरी जलव्यवस्थापन आणि हितधारक सहभागावर भर देण्यात आला होता. मात्र गायकवाड यांनी भारतातील दुर्गम आदिवासी भागांतील भीषण पाणीटंचाईची वास्तव परिस्थिती मांडत, लोकसहभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, तांत्रिक कौशल्य आणि शाश्वत नियोजन यांच्या साहाय्याने दीर्घकालीन उपाय कसे उभारता येतात, हे प्रभावीपणे सादर केले.

२०१० मध्ये स्थापन झालेल्या एसएनएफने २०१४ मध्ये महाराष्ट्रातील पाणीटंचाईग्रस्त आदिवासी भागांमध्ये सखोल क्षेत्रीय अभ्यासानंतर नेक्सस-आधारित जलमॉडेल विकसित केले. या मॉडेलमध्ये वैज्ञानिक पद्धतीने जलस्रोत शोध, विद्यमान पायाभूत सुविधांचे पुनरुज्जीवन, लोकसहभाग, स्थानिक मालकीभाव आणि ग्रामपंचायत-आधारित देखभाल यांचा समावेश असून, अत्यल्प खर्चात शाश्वत पिण्याच्या पाण्याच्या योजना उभारल्या जातात.
आपल्या सादरीकरणात गायकवाड यांनी सांगितले की, एसएनएफने आजपर्यंत ३६ दुर्गम आदिवासी गावांना वर्षभर पाणी-सुरक्षित बनविण्यात यश मिळवले आहे. या योजनांचा थेट लाभ ७०,००० हून अधिक नागरिकांना झाला असून, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रातील व्यापक उपक्रमांमुळे २ लाखांहून अधिक लोकांच्या जीवनावर सकारात्मक परिणाम झाला आहे.

सादरीकरणातील एका महत्त्वाच्या अभ्यासप्रकरणात, सुमारे २५ लाख रुपये खर्च करूनही अपयशी ठरलेल्या सरकारी पाणीपुरवठा योजनेचे पुनरुज्जीवन एसएनएफने आपल्या नेक्सस-आधारित पद्धतीने केवळ ५ लाख रुपयांत केले. दशकाहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही ही योजना आजही स्थानिक नागरिकांना नियमित आणि विश्वासार्ह पिण्याचे पाणी पुरवत आहे.

पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेचा परिणाम केवळ जलपुरवठ्यापुरता मर्यादित राहत नाही, हेही या सादरीकरणातून अधोरेखित करण्यात आले. एसएनएफच्या क्षेत्रीय अभ्यासानुसार, जलसुरक्षित झालेल्या गावांमध्ये शालेय उपस्थिती, सार्वजनिक आरोग्य, रोजगारनिर्मिती, पर्यावरण संवर्धन आणि सामाजिक कल्याण या सर्व क्षेत्रांत लक्षणीय सुधारणा झाल्याचे आढळून आले आहे.

उपस्थित देशांतील अनेक प्रतिनिधींनी या मॉडेलबद्दल विशेष रस दाखवला. विशेषतः दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती आणि मर्यादित संसाधने असलेल्या भागांमध्ये हे मॉडेल प्रभावीपणे राबविता येऊ शकते, याबद्दल त्यांनी उत्सुकता व्यक्त केली. सत्रानंतर अनेक प्रतिनिधींनी गायकवाड यांच्याशी संवाद साधून या मॉडेलची सविस्तर माहिती घेतली आणि आपल्या देशांमध्ये अशा उपक्रमांची अंमलबजावणी करण्याबाबत चर्चा केली.

हे निमंत्रण एसएनएफच्या कार्याला मिळालेली एक महत्त्वपूर्ण आंतरराष्ट्रीय दखल असून, संस्थेचे आदिवासी जलशाश्वतता मॉडेल प्रथमच जागतिक स्तरावरील जलधोरणकर्ते, संशोधक, जलपुरवठा संस्था, विकास क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि शाश्वतता क्षेत्रातील व्यावसायिकांसमोर सादर करण्यात आले.

“या संधीमुळे भारतातील शेकडो आदिवासी गावांना भेडसावणाऱ्या पाणी समस्येवर कायमस्वरूपी उपाय शोधण्याच्या प्रयत्नांना निश्चितच बळ मिळेल, अशी मला आशा आहे.”
— प्रमोद गायकवाड, संस्थापक, सोशल नेटवर्किंग फोरम (SNF), नाशिक

या सादरीकरणाने एसएनएफच्या मॉडेलचा मूलभूत संदेश पुन्हा अधोरेखित केला — “पाणी हे केवळ एक नैसर्गिक साधन नसून मानवी विकास, सन्मान आणि सक्षमीकरणाचे प्रभावी माध्यम आहे.”