जागतिक दुग्ध दिन: या क्षेत्र वाढीसाठी उत्पादकता हाच मुख्य घटक का ठरेल?

• कॅप्टन (डॉ.) ए.वाय. राजेंद्र, मुख्य कार्यकारी अधिकारी – पशू पोषण व्यवसाय, गोदरेज ॲग्रोव्हेट

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

जगभरात 1 जून रोजी साजऱ्या होणाऱ्या जागतिक दूध दिनाच्या निमित्ताने भारताकडे आनंद साजरा करण्यासारखे बरेच काही आहे — आणि त्याच वेळी सामोरे जाण्यासारखी अनेक आव्हानेही आहेत. स्वातंत्र्योत्तर काळात दुधाची कमतरता असलेला देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भारताने आता दुधाचा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक आणि ग्राहक बनण्यापर्यंतचा प्रवास केला आहे. परंतु, हा आमूलाग्र बदल घडवून आणण्यात मोठा वाटा असलेल्या ‘धवल क्रांती’ नंतरही देशाला आता एका नव्या संकटाचा सामना करावा लागतो आहे. दुधाची मागणी ज्या वेगाने वाढते आहे, त्या तुलनेत पुरवठा कमी पडण्याची शक्यता निर्माण झाली असून, त्यामुळे देशाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी उत्पादन अपुरे पडण्याची भीती निर्माण झाली आहे.

आकडेच हे स्पष्ट करतात. स्वातंत्र्याच्या वेळी भारताचे वार्षिक दूध उत्पादन केवळ 21 दशलक्ष टन इतके होते आणि 1950-51 मध्ये दरडोई उपलब्धता दिवसाला अवघी 124 ग्रॅम होती. आज, देश वर्षाला 200 दशलक्ष टनांहून अधिक दुधाचे उत्पादन करतो तर दरडोई वापर 471 ग्रॅमपर्यंत गगनाला भिडला आहे — जो 322 ग्रॅमच्या जागतिक दैनंदिन सरासरीपेक्षा जास्त आहे. तरीही, दुधाची मागणी आणि पुरवठ्यामध्ये एक तफावत निर्माण होत आहे; याचे कारण पुरवठ्याच्या बाजूने असलेली कमतरता नसून, दुधाविषयीची भारतीयांची प्रचंड आणि सतत वाढत जाणारी भूक हे आहे. वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था केवळ कच्च्या दुग्धजन्य पदार्थांचीच नव्हे, तर मूल्यवर्धित उत्पादनांची — जसे की फ्लेवर्ड दूध, दही, मिल्कशेक आणि चीज — मागणी वाढवत आहे. इंडिया लॅक्टोग्राफ स्टडी 2025-26 मध्ये सहभागी झालेल्या 58 टक्के लोकांनी सांगितले की, ते विविध प्रकारच्या फ्लेवर्ड दुधाला पसंती देतात — लोकांच्या दूध वापराच्या पद्धतींमध्ये किती वेगाने बदल होत आहे, याचाच हा एक पुरावा आहे.

ही तफावत भरून काढण्याचे उत्तर आपल्या पशुधनाची संख्या वाढवणे हे नसून, आपल्याकडे आधीपासूनच असलेल्या जनावरांची उत्पादकता सुधारण्यात दडलेले आहे. भारताकडे जगातील सर्वाधिक पशुधन आहे; असे असूनही, येथील प्रति जनावर मिळणारे उत्पादन जागतिक स्तरावर सर्वात कमी उत्पादनांपैकी एक आहे — जागतिक सरासरी 7.18 किलो असताना, भारतात हे प्रमाण दररोज केवळ 4.87 किलो इतके आहे. तीन प्रमुख घटकांच्या साहाय्याने ही उत्पादकता वाढवणे शक्य आहे.

पशुखाद्य आणि पोषण ही सर्वात मोठी अडचण आहे. भारताची गरज जवळपास 70 दशलक्ष टन असताना, तेथे अंदाजे 7.5 दशलक्ष टन पशुखाद्याचे उत्पादन होते आणि हिरव्या तसेच सुक्या चाऱ्याचा प्रश्न गंभीर आहे. शास्त्रीय आहार पद्धती — म्हणजेच दुग्धोत्पादनाचे टप्पे, प्रजातींची वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार आहारात बदल करणे यामुळे केवळ उत्पादनच वाढत नाही, तर आजारपणाचे प्रमाण कमी होते, प्रजनन क्षमता सुधारते आणि मिथेन वायूचे उत्सर्जनही कमी करते.

जनुकशास्त्र किंवा जेनेटिक्स हे दुसरे महत्त्वाचे साधन आहे. स्थानिक गायी दिवसाला 3 ते 4.2 किलो दूध देतात, तर परदेशी आणि संकरित जातीच्या गायी याच्या जवळपास दुप्पट, म्हणजेच 8.35 ते 8.55 किलो दूध देतात. असे असूनही, भारतातील एकूण पशुधनामध्ये स्थानिक प्रजातींचा वाटा आजही 73.5% इतका आहे. याचा समतोल पुन्हा प्रस्थापित करण्याची प्रक्रिया सध्या वेगाने सुरू आहे—2012 ते 2019 या कालावधीत परदेश आणि संकरित पशुधनाच्या संख्येत 25 टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली आहे. राष्ट्रीय गोकुळ मिशन ज्यात 5.6
कोटी शेतकऱ्यांच्या 9.2 कोटी पशुधनाचा समावेश होतो आणि ‘राष्ट्रीय कृत्रिम रेतन कार्यक्रम’ ज्याद्वारे आजवर 12.2 कोटी कृत्रिम रेतने करण्यात आली आहेत, असे सरकारी उपक्रम या बदलाच्या प्रक्रियेला अधिकच गती देत ​​आहेत.

पशुंची काळजी हा तिसरा आणि अनेकदा दुर्लक्षित केला जाणारा घटक आहे. अस्वच्छता, अपुरी निवासव्यवस्था, पशुवैद्यकीय सेवेची मर्यादित उपलब्धता आणि उष्णतेचा ताण या सर्वांमुळे उत्पादनात लक्षणीय घट होते. आरोग्यविषयक नियमावली, दूध स्वच्छ काढण्याच्या पद्धती, अधिक हवेशीर निवासव्यवस्था आणि डिजिटल विस्तार सेवा यामुळे अनुवांशिक क्षमता आणि प्रत्यक्ष उत्पादन यांमधील तफावत लक्षणीयरीत्या कमी करता येते.

300 चा टप्पा ओलांडताना
हा जागतिक दूध दिन म्हणजे भारताने आतापर्यंत गाठलेल्या प्रगतीचा उत्सव साजरा करण्याची केवळ एक संधी नाही, तर यापुढील काळात काय साध्य करणे आवश्यक आहे, यासाठी तत्काळ कृती करण्याची निदर्शक आहे. भारताच्या दुग्ध क्षेत्रातील क्रांतीचे वर्णन स्वातंत्र्योत्तर काळातील एक यशोगाथा म्हणून यथार्थपणे केले जाते; धोरणांचा भक्कम आधार असलेल्या राष्ट्रीय इच्छाशक्तीच्या जोरावर काय साध्य करता येते, याचाच हा एक ठोस पुरावा आहे. आपण हे एकदा करून दाखवले आहे. त्यामुळे, आपण हे पुन्हा करू शकत नाही, असे मानण्याचे काहीच कारण नाही — आणि या वेळी, आपण दुग्ध उत्पादनाचा आकडा 300 दशलक्ष टनांच्याही पलीकडे नेऊ शकतो.