NGN News
Latest Marathi News

शिक्षणातील विस्मरणात गेलेले कौशल्य: निरीक्षण ( विशेष/दुर्गा दीपक )

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

आज तुमच्या मुलाने असे काय पाहिले, जे तुमच्या लक्षात आले नाही?

हा एक साधा प्रश्न वाटतो. पण त्याचे उत्तर एखादे मूल विचार करायला कसे शिकत आहे, याबद्दल काही महत्त्वाचे उलगडू शकते.

मुले दररोज शेकडो गोष्टी पाहतात. मात्र निरीक्षण करण्यासाठी केवळ पाहणे पुरेसे नसते. त्यासाठी लक्ष देणे आवश्यक असते—थांबणे, एखाद्या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करणे आणि आपल्या समोर असलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेण्याची क्षमता.

म्हणूनच निरीक्षण हा शिकण्याच्या सुरुवातीच्या पायांपैकी एक आहे.

जेव्हा एखादे मूल निरीक्षण करते, तेव्हा इंद्रिये मेंदूला माहिती पुरवतात. डोळे आकार, रंग, हालचाल आणि तपशील नोंदवतात. कान आवाजांमधील फरक ओळखतात. स्पर्श, वास आणि चव यांमधून आणखी माहिती मिळते. त्यानंतर मेंदू या संकेतांची मांडणी करू लागतो, त्यांची पूर्वीच्या अनुभवांशी तुलना करतो आणि त्यातील महत्त्वाचे काय आहे हे ओळखतो.

इथेच एखादी साधी गोष्ट लक्षात येणे ही एक बौद्धिक प्रक्रिया बनते.

मूल फरक, साम्य आणि नमुने ओळखू लागते. स्मरणशक्ती सक्रिय होते. लक्ष टिकून राहते. मूल संबंध जोडू लागते आणि प्रश्न विचारू लागते.

हा प्रवास “मला काहीतरी दिसत आहे” पासून “मला ते समजून घ्यायचे आहे” इथपर्यंत जातो.

हा बदल कुतूहलाच्या केंद्रस्थानी असतो.

निरीक्षणामुळे भाषेची क्षमताही बळकट होते. ज्या मुलाला तपशील जाणवतो, त्याच्याकडे वर्णन करण्यासाठी अधिक गोष्टी असतात. “हे वेगळे आहे,” असे म्हणण्याऐवजी मूल हळूहळू ते कसे वेगळे आहे आणि असे का असू शकते, हे स्पष्ट करायला शिकते. एखाद्या निरीक्षणासाठी योग्य शब्द शोधताना मूल ते व्यक्त करण्यापूर्वी आपल्या विचारांची मांडणी करायला शिकते.

म्हणूनच निरीक्षणाचे महत्त्व विज्ञानाच्या पलीकडेही आहे.

गणितात मुले नमुने आणि संबंध ओळखतात. भाषेत ती तपशील आणि अर्थ जाणतात. समस्या सोडवताना काय लक्ष देण्यासारखे आहे हे ओळखून मग काय करायचे ते ठरवतात. विविध विषयांमध्ये काळजीपूर्वक केलेले निरीक्षण मुलांना माहिती केवळ स्वीकारण्याऐवजी तिच्यासोबत काम करण्यास मदत करते.

आणि हा विकास मूल औपचारिक शिक्षणात प्रवेश करण्याच्या खूप आधीपासून सुरू होतो.

लहान मुले नैसर्गिकरित्या आपल्या इंद्रियांच्या माध्यमातून शोध घेतात. प्रौढांसमोरील संधी म्हणजे सतत स्पष्टीकरणे देण्याऐवजी या नैसर्गिक कुतूहलाचे संरक्षण आणि बळकटीकरण करणे.

पालक अगदी सोप्या गोष्टीपासून सुरुवात करू शकतात: सांगण्यापूर्वी विचारा.

“तुला काय जाणवते?”

“काय वेगळे आहे?”

“तुला असे का वाटते?”

या प्रश्नांसाठी विशेष साहित्य किंवा अतिरिक्त गृहपाठाची गरज नसते. ते मुलाला काळजीपूर्वक पाहण्यासाठी, एखादी कल्पना तयार करण्यासाठी आणि ती व्यक्त करण्यासाठी अवकाश देतात.

शाळा देखील हीच सवय दैनंदिन अध्यापनात रुजवू शकतात. प्रत्येक धड्याची सुरुवात शिक्षकाकडून मिळणाऱ्या माहितीनेच झाली पाहिजे असे नाही. कधी कधी सुरुवात अशा गोष्टीपासून होऊ शकते, जिचे मुलांनी परीक्षण, तुलना किंवा अर्थ लावणे आवश्यक आहे. त्यानंतर शिक्षकाची भूमिका केवळ उत्तर देण्याऐवजी मुलांना संबंध शोधण्यास आणि अधिक चांगले प्रश्न विचारण्यास मार्गदर्शन करण्याकडे वळते.

याचा थेट संबंध आपल्या आधीच्या Edubridge लेखातील एका महत्त्वाच्या कल्पनेशी आहे: स्मरणशक्ती म्हणजे शिकणे नव्हे.

मुले एखादी माहिती पूर्णपणे समजून न घेता ती लक्षात ठेवू शकतात. निरीक्षण माहिती आणि समज यांच्यामधील पूल तयार करण्यास मदत करते. जेव्हा मुले पाहतात, तुलना करतात, प्रश्न विचारतात आणि संबंध जोडतात, तेव्हा ती स्वतःसाठी अर्थ निर्माण करू लागतात.

या प्रक्रियेला वेळ लागतो.

आणि आजच्या काळात हे कदाचित अधिक महत्त्वाचे आहे, कारण मुले वेगाने बदलणाऱ्या माहितीने आणि तत्काळ मिळणाऱ्या उत्तरांनी वेढलेली आहेत. तंत्रज्ञान एखादी गोष्ट काय आहे हे मुलाला काही सेकंदांत सांगू शकते. पण शिक्षणाने मुलांना का, कसे आणि आणखी काय खरे असू शकते असे प्रश्न विचारण्याचा संयमही विकसित करण्यास मदत केली पाहिजे.

म्हणून आपल्या मुलाला फक्त “आज तू काय शिकलास?” असे विचारण्याऐवजी, एक वेगळा प्रश्न विचारून पाहा:

“आज तुझ्या लक्षात काय आले?”

मग ऐका.

उत्तर लहानसे असू शकते. पण त्या निरीक्षणामागे एखादे मूल लक्ष, भाषा, स्मरणशक्ती, तर्कशक्ती आणि स्वतंत्रपणे शोध घेण्याचा आत्मविश्वास विकसित करत असू शकते.

मुलांना उत्तरे शोधायला शिकवण्यापूर्वी, कदाचित त्यांना प्रश्नांची जाणीव ठेवण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे.

ज्यांना केवळ अधिक माहिती असते असे नव्हे, तर आपल्याला जे माहीत आहे त्याचा अधिक सखोल विचार करणारी मुले घडवण्याचा हा कदाचित सर्वात सोपा मार्ग असू शकतो.

  • दुर्गा दीपक, एज्युकेशनल कन्सल्टंट. ( मो. 9011009794 )

Comments are closed.