स्वातंत्र्याची २५० वर्षे : अमेरिकेचा प्रवास आणि एका भारतीय समाजसेविकेची चिंतनयात्रा

** डॉ. सौ. अश्विनी अशोक बोरस्ते

“स्वातंत्र्य ही केवळ राजकीय संकल्पना नसते; ती राष्ट्राच्या विचारांची, संस्कृतीची, जबाबदारीची आणि भविष्यातील स्वप्नांची पायाभरणी असते.”

४ जुलै २०२६… जगाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण दिवस. लोकशाही मूल्यांचा पुरस्कार करणाऱ्या अमेरिकेने स्वातंत्र्याची २५० वर्षे पूर्ण केली आहेत. दोनशे पन्नास वर्षांचा हा प्रवास म्हणजे केवळ एका राष्ट्राचा इतिहास नाही; तो स्वातंत्र्य, लोकशाही, विज्ञान, संशोधन, उद्योग, नवकल्पना आणि सतत स्वतःला बदलण्याच्या सामर्थ्याचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.

या ऐतिहासिक पर्वाचा साक्षीदार होण्याचे भाग्य मला लाभले. जवळपास अडीच महिने अमेरिकेत वास्तव्यास असताना या देशाकडे मी पर्यटक म्हणून नव्हे, तर महिला सक्षमीकरणासाठी कार्य करणारी भारतीय समाजसेविका म्हणून पाहिले. विविध राज्यांतील जीवनशैली, सार्वजनिक व्यवस्था, नागरिकांची शिस्त, सामाजिक जबाबदारी आणि कामाविषयीची निष्ठा अनुभवताना अनेक प्रश्नांची उत्तरे प्रत्यक्ष आयुष्यातून मिळाली.

अमेरिकेचा इतिहास हा स्वातंत्र्याच्या आकांक्षेचा इतिहास आहे. ब्रिटिशांच्या तेरा वसाहतींनी अन्यायकारक करप्रणाली आणि प्रतिनिधित्वाच्या अभावाविरुद्ध उभा केलेला संघर्ष ४ जुलै १७७६ रोजी स्वातंत्र्य घोषणेत परिवर्तित झाला. “सर्व माणसे जन्मतः समान आहेत” हा विचार पुढे जगातील अनेक लोकशाही राष्ट्रांसाठी प्रेरणास्थान ठरला. आजचे अमेरिका हे जगातील संशोधन, तंत्रज्ञान, वैद्यकीय विज्ञान, अवकाश संशोधन आणि उद्योजकतेचे प्रभावी केंद्र आहे.

मात्र या यशामागे केवळ आर्थिक शक्ती नाही. वेळेचे नियोजन, श्रमाची प्रतिष्ठा, कायद्याचा आदर, संस्थांवरील विश्वास आणि नागरिकांची जबाबदारी ही त्याची खरी ताकद आहे. येथे कोणतेही काम कमीपणाचे मानले जात नाही. प्रत्येक व्यक्ती स्वतःची जबाबदारी स्वतः स्वीकारते. स्वयंसेवा, समाजासाठी वेळ देणे आणि सार्वजनिक संपत्तीची काळजी घेणे हा त्यांच्या संस्कारांचा भाग आहे. ही मूल्ये राष्ट्रनिर्मितीला बळ देतात.

महिला सक्षमीकरणाच्या दृष्टीनेही अमेरिकेने अनेक महत्त्वाचे टप्पे गाठले आहेत. शिक्षण, उद्योग, संशोधन, प्रशासन आणि राजकारण या क्षेत्रांत महिलांना संधी आणि नेतृत्वाची दारे खुली आहेत. मात्र भारतात कार्य करताना मला जाणवले आहे की, आपल्या बचत गट चळवळीने, सहकारी संस्थांनी आणि स्वयंप्रेरित महिला संघटनांनी ग्रामीण भागातील लाखो महिलांच्या आयुष्यात आर्थिक स्वावलंबनाबरोबरच आत्मविश्वास आणि सामाजिक नेतृत्व निर्माण केले आहे. ही आपल्या देशाची मोठी ताकद आहे.

अमेरिकेच्या या प्रवासातून मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली—लोकशाही केवळ मतदानावर टिकत नाही; ती नागरिकांच्या शिस्तीवर, कर्तव्यभावनेवर, पारदर्शकतेवर आणि सामाजिक उत्तरदायित्वावर उभी असते. दुसरीकडे, भारताची खरी शक्ती आपल्या कुटुंबव्यवस्थेत, मानवी नात्यांत, सहकाराच्या संस्कृतीत आणि सामूहिक प्रगतीच्या विचारात आहे. जगाला आज केवळ आर्थिक महासत्ता नव्हे, तर संवेदनशील समाजाचीही गरज आहे.

माझ्या मते, अमेरिकेकडून आपण संशोधनाची वृत्ती, वेळेचे व्यवस्थापन, कार्यक्षमता आणि नवकल्पनांचा ध्यास शिकायला हवा. तर भारताकडून जगाने सहकार, सामाजिक बांधिलकी, कुटुंबमूल्ये आणि “वसुधैव कुटुंबकम्” या जीवनदृष्टीचा स्वीकार करायला हवा. विकसित राष्ट्र होण्यासाठी आर्थिक प्रगती जितकी आवश्यक आहे, तितकीच मूल्याधिष्ठित समाजरचनाही महत्त्वाची आहे.

अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याच्या २५० व्या वर्षपूर्तीच्या निमित्ताने हा प्रवास माझ्यासाठी केवळ परदेशदर्शन नव्हता; तो लोकशाही, महिला सक्षमीकरण, सहकार, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या सार्वत्रिक मूल्यांचा नव्याने घेतलेला जीवनपाठ होता. दोन लोकशाही राष्ट्रांच्या सामर्थ्यांचा परस्पर सन्मान आणि अनुभवांची देवाणघेवाण हीच अधिक समृद्ध, न्याय्य आणि शांततामय जगाच्या निर्मितीची खरी दिशा ठरेल, असा माझा दृढ विश्वास आहे.