समुपदेशन : मानसिक आरोग्याइतकेच शारीरिक आरोग्यासाठी महत्वाचे

** मीनाक्षी जगदाळे

एनजीएन न्यूज नेटवर्क

आजच्या वेगवान आणि तणावपूर्ण जीवनात, आपण अनेकदा आपल्या शारीरिक आरोग्याला सर्वोच्च प्राधान्य देतो. नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि डॉक्टरांच्या तपासणीसाठी वेळ काढतो. परंतु, या धावपळीत आपण आपल्या मानसिक आरोग्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो. मन आणि शरीर हे एकमेंकांशी घट्ट जोडलेले आहेत, त्यामुळे शारीरिक आरोग्याइतकेच मानसिक आरोग्य आणि त्यासाठीचे समुपदेशन (Counselling) महत्त्वाचे आहे. मन आणि शरीर यांचा अतूट संबंध आहे हे आपण विसरतो. मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

मानसिक ताणाचा शारीरिक परिणाम खूप धोकेदायक असतो. दीर्घकाळ टिकणारा तणाव (Stress), चिंता (Anxiety) आणि नैराश्य (Depression) यांचा थेट परिणाम आपल्या शरीरावर होतो. यामुळे उच्च रक्तदाब (High Blood Pressure), मधुमेह (Diabetes), पोटाचे विकार, रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity) कमी होणे आणि हृदयविकार (Heart Disease) यांचा धोका वाढतो. उदाहरणार्थ, सततच्या तणावामुळे शरीरात ‘कॉर्टिसोल’ (Cortisol) नावाचे हार्मोन वाढते, जे शारीरिक आरोग्यासाठी हानिकारक ठरते.
शारीरिक आरोग्याचा कळतनकळत आपल्या मानसिकतेवर प्रभाव पडत असतो तर चांगले शारीरिक आरोग्य मानसिकतेला सकारात्मकता देते. नियमित व्यायाम केल्याने एंडोर्फिन (Endorphin) नावाचे आनंदी रसायन (Happy Hormone) तयार होते, ज्यामुळे तणाव कमी होतो आणि मनःस्थिती सुधारते.
जेव्हा मन स्वस्थ असते, तेव्हा शरीरही अधिक कार्यक्षमतेने काम करते. त्यामुळे, जेव्हा आपल्याला शारीरिक समस्या जाणवते, तेव्हा आपण जसे डॉक्टरकडे जातो, तसेच मानसिक अस्वस्थता जाणवल्यास समुपदेशकाकडे जाणे आवश्यक आहे.

समुपदेशन म्हणजे एक प्रशिक्षित व्यावसायिक (Counselor/Therapist) आणि संबंधित व्यक्ती यांच्यामध्ये होणारा एक सुरक्षित, गोपनीय आणि हेतुपूर्वक संवाद. यामध्ये समुपदेशक कोणत्याही प्रकारचा ‘निर्णय’ न देता (Non-judgemental), व्यक्तीला त्याच्या समस्या, भावना आणि विचार समजून घेण्यास मदत करतो. याला ‘टॉक थेरपी’ (Talk Therapy) असेही म्हणतात. मानसिक आरोग्यासाठी समुपदेशन का आवश्यक आहे? हे जाणून घेणे गरजेचे आहे. समुपदेशनामुळे व्यक्तीला त्याच्या समस्यांच्या (उदा. चिंता, तणाव, नैराश्य) मूळ कारणांचा शोध घेता येतो. केवळ लक्षणांवर उपचार करण्याऐवजी, समुपदेशक जीवनातील सखोल संघर्ष आणि अनुभवांना समजून घेण्यास मदत करतो. भावनांची योग्य हाताळणी होते जसे की अनेकदा आपल्याला आपल्या भावना (उदा. राग, दुःख, भीती) व्यक्त करता येत नाहीत किंवा त्या कशा हाताळायच्या हे समजत नाही. समुपदेशन या भावनांना मोकळी वाट करून देण्यासाठी एक सुरक्षित जागा पुरवते आणि भावनांना विधायक मार्गाने (Constructive way) हाताळण्याचे कौशल्ये (Coping Skills) शिकवते. नकारात्मक विचारांवर नियंत्रण आणणेसाठी समुपदेशन मदत करते.

कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (CBT) सारख्या समुपदेशनाच्या तंत्रांमुळे नकारात्मक विचार पद्धती (Negative thought patterns) ओळखता येतात आणि त्या बदलण्यास मदत होते, यामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन सकारात्मक होतो.

नातेसंबंधात सुधारणा करण्यासाठी व्यक्ती पुढाकार घ्यायला लागते. कुटुंब, जोडीदार, किंवा कामाच्या ठिकाणी असलेले तणावपूर्ण नातेसंबंधांवर समुपदेशनामुळे सकारात्मक परिणाम होतो. चांगले संवाद कौशल्य (Communication Skills) आणि संघर्ष निवारणाचे मार्ग (Conflict Resolution) शिकायला मिळतात. आत्म-जागरूकता आणि वैयक्तिक विकास करणे म्हणजेच
समुपदेशन व्यक्तीला स्वतःची क्षमता, मर्यादा आणि ध्येये अधिक स्पष्टपणे समजून घेण्यास मदत करते. यामुळे आत्म-जागरूकता (Self-awareness) वाढते आणि वैयक्तिक प्रगती साधता येते. संकटांचा सामना करण्याची क्षमता येणे जसे जीवनातील मोठे बदल, नुकसान (उदा. प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू, नोकरी गमावणे, आर्थिक नुकसान, ब्रेक अप, घटस्फोट, अपघात) किंवा आघात (Trauma) यांसारख्या संकटांच्या वेळी समुपदेशन एक आधार म्हणून काम करते, यामुळे व्यक्ती संकटातून लवकर बाहेर पडू शकते.

शारीरिक तपासणीप्रमाणेच नियमित समुपदेशन घेतल्यास मानसिक अस्वस्थतेची लक्षणे लवकर ओळखता येतात आणि त्यावर वेळीच उपचार करून गंभीर आजार होण्यापासून प्रतिबंध करता येतो. ज्याप्रमाणे शारीरिक आरोग्यासाठी नियमित तपासणी, आहार आणि व्यायाम आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे मानसिक आरोग्यासाठी समुपदेशन आवश्यक आहे. मानसिक आरोग्याविषयी असलेला सामाजिक कलंक (Stigma) आता दूर करण्याची गरज आहे. समुपदेशन घेणे म्हणजे कमजोरी नसून ती आत्म-काळजी आणि मानसिक बळकटपणाची (Self-care and Mental Resilience) निशाणी आहे. सुदृढ मन आणि निरोगी शरीर हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी आणि समाधानी जीवनाचे रहस्य आहे

▶️चला तर मग, शारीरिक आरोग्याइतकेच मानसिक आरोग्यालाही महत्व देऊया गरज असेल तेव्हा समुपदेशनाची मदत घेऊन एक आनंदी व संतुलित जीवन जगूया.

हॅपी लाईफ काउनसेलिंग सर्विसेस, नाशिक
मीनाक्षी जगदाळे
9766863443.