‘अ’ ग्रेडने भरलेले प्रगतीपुस्तक; पण तुमचे मूल खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित आहे का?

** एनजीएन न्यूज नेटवर्क

एखादे मूल परीक्षेत प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर जसेच्या तसे लिहू शकते; पण त्या ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जीवनात उपयोग करू शकत नसेल, तर त्या मुलाने खऱ्या अर्थाने काय शिकले आहे?

दोन विद्यार्थ्यांची कल्पना करा. विज्ञान विषयात दोघांनाही समान गुण मिळतात. त्यांना एखादी परिचित संकल्पना नवीन परिस्थितीत समजावून सांगण्यास सांगितले, तर एक विद्यार्थी पाठ्यपुस्तकातील व्याख्या पुन्हा सांगतो, तर दुसरा विचार करून त्या संकल्पनेचा उपयोग करतो. दोघांनाही चांगले गुण मिळाले आहेत. पण दोघांची समज समान आहे का?

जेव्हा गुण केवळ अर्धेच वास्तव सांगतात

गुण महत्त्वाचे असतात. ते प्रयत्न, यश आणि प्रगती दर्शवतात. परंतु ते मुलाच्या शिकण्याचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट करू शकत नाहीत. एखादा विद्यार्थी परीक्षेसाठी माहिती पाठ करू शकतो; पण ती स्वतंत्रपणे कशी वापरायची, हे त्याला कदाचित समजलेले नसते.

पाठांतरालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. मुलांना तथ्ये, शब्दसंग्रह आणि मूलभूत ज्ञान आवश्यक असते. मात्र, जेव्हा पाठ केलेली माहिती लक्षात ठेवणे हेच शिक्षणाचे अंतिम ध्येय बनते, तेव्हा खरी समस्या सुरू होते. खरे शिक्षण म्हणजे एखादी संकल्पना समजून घेणे, तिच्याविषयी प्रश्न विचारणे आणि तिचा योग्य प्रकारे उपयोग करणे.

मुले जे शिकतात, त्याचा उपयोग करू शकतात का?

एखादे मूल गणितातील परिचित उदाहरणे सोडवू शकते; परंतु तीच गणिती संकल्पना एखाद्या अनोळखी परिस्थितीत वापरताना अडचणीत येऊ शकते. दुसरे एखादे मूल पर्यावरणाच्या संरक्षणावर निबंध लिहू शकते; परंतु त्या निबंधातील विचारांचा दैनंदिन जीवनातील कृतींशी संबंध जोडण्यात अपयशी ठरू शकते.

ही उदाहरणे एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित करतात : मुले विचार करायला शिकत आहेत की केवळ उत्तरे जशीच्या तशी लिहायला?

विद्यार्थी जेव्हा ‘का’ असा प्रश्न विचारतात, पुराव्यांची तपासणी करतात, विविध शक्यतांची तुलना करतात आणि आपल्या विचारांमागील कारणे स्पष्ट करतात, तेव्हा त्यांची समज अधिक विकसित होते. चर्चा, प्रयोग, निरीक्षण आणि प्रात्यक्षिक कृती यांमुळे वर्गातील ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जगाशी संबंध जोडण्यास मदत होते. एखादा अनपेक्षित प्रश्नसुद्धा विचलितपणाचे नव्हे, तर जिज्ञासेचे लक्षण असू शकतो.

शाळा आणि घर यांनी एकत्र काम करणे आवश्यक

शिक्षण अर्थपूर्ण करण्यासाठी शाळांनी शैक्षणिक दर्जाशी तडजोड करण्याची गरज नाही. शिक्षक विद्यार्थ्यांना उत्तरापर्यंत कसे पोहोचले हे स्पष्ट करण्यास सांगू शकतात, संकल्पनांचा वास्तवातील परिस्थितींशी संबंध जोडू शकतात आणि चुकांमधून शिकण्यास प्रोत्साहन देऊ शकतात. मूल्यमापनाचा उद्देश केवळ विद्यार्थ्यांना क्रमांक देणे नसून, त्यांच्या अडचणी ओळखून सुधारणेसाठी मार्गदर्शन करणे हा असावा.

पालकही यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. “तुला किती गुण मिळाले?” एवढेच विचारण्याऐवजी ते “आज तुला कोणती गोष्ट आश्चर्यकारक वाटली?” किंवा “आज शिकलेल्या गोष्टीचा उपयोग तू कुठे करू शकशील?” असे प्रश्न विचारू शकतात. अशा प्रश्नांमुळे मुलांना स्वतःच्या शब्दांत विचार स्पष्ट करण्याची संधी मिळते आणि स्वतंत्रपणे विचार करण्याची क्षमता विकसित होते.

कमी गुण मिळाले म्हणजे मुलामध्ये क्षमता नाही, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामागे संकल्पना समजण्यात आलेली उणीव, अभ्यासाच्या अयोग्य पद्धती किंवा अतिरिक्त मार्गदर्शनाची गरज असू शकते. मुलाची तुलना करणे किंवा त्याच्यावर शिक्का मारणे याऐवजी अडचण ओळखून त्याला पुढे जाण्यास मदत करणे, हीच योग्य भूमिका आहे.

प्रगतीपुस्तकाच्या पलीकडे

शिक्षणाने मुलांना केवळ परीक्षांसाठीच नव्हे, तर निर्णय घेण्यासाठी, नातेसंबंध जपण्यासाठी, जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी आणि बदलत्या जगाशी जुळवून घेण्यासाठीही तयार केले पाहिजे. ज्ञान आवश्यक आहेच; त्याचबरोबर विवेकबुद्धी, संवादकौशल्य, सहानुभूती, परिस्थितीनुसार जुळवून घेण्याची क्षमता आणि सतत शिकत राहण्याची तयारीही तितकीच महत्त्वाची आहे.

प्रगतीपुस्तक एखाद्या विशिष्ट क्षणी विद्यार्थ्याची कामगिरी नोंदवते. परंतु एखाद्या अनोळखी समस्येकडे मूल कसे पाहील, दुसऱ्याचा दृष्टिकोन कसा समजून घेईल किंवा आपल्या ज्ञानाचा जबाबदारीने कसा उपयोग करेल, हे केवळ प्रगतीपुस्तकावरून समजू शकत नाही.

याचा अर्थ गुणांना नाकारणे नव्हे. तर त्यांचे योग्य महत्त्व समजून घेणे आणि यशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक करणे हा आहे. शैक्षणिक यश आणि अर्थपूर्ण शिक्षण यांनी एकमेकांना बळ दिले पाहिजे.

खरा प्रश्न केवळ मुलांना योग्य उत्तरे देता येतात का, हा नाही; तर उत्तरे आधीच दिलेली नसताना ती विचार करू शकतात का, हा आहे.

जेव्हा असे घडते, तेव्हाच शिक्षण परीक्षेतील यशाच्या पलीकडे जाते आणि आपल्या खऱ्या उद्देशाची पूर्तता करू लागते.
– दुर्गा दीपक
Lead Educational Consultant
Edubridge consulting
9011009794